Hürmüz Boğazı’ndaki kriz, Afrika’da enerji, gıda ve ulaşım alanlarında zincirleme etkilere yol açıyor

Afrika Enerji Odası Başkanı NJ Ayuk ve Enerji Politikaları Uzmanı Dr. Gökhan Kahraman, Hürmüz Boğazı’ndaki krizin Afrika ülkelerinde enerji arzı, fiyatlar ve günlük yaşam üzerinde ciddi baskı oluşturduğunu söyledi.

ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta İran’a başlattığı saldırıların ardından Hürmüz Boğazı’nın fiilen kapanması, Afrika’da enerji, gıda ve ulaşımdaki zincirleme etkisiyle jeopolitik krizden çok daha fazlasını ifade ediyor.

Hürmüz Boğazı’ndan deniz ticaretinin aksaması, enerji arzına yönelik endişeleri artırırken fiyatlarda keskin yükselişlere yol açtı.

Uzmanlara göre petrol fiyatlarında yaşanabilecek yüzde 10’luk artışın, jet yakıtı ve gaz yağı ithalatının yaklaşık yüzde 70’ini Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştiren Afrika’da enflasyonu yaklaşık yüzde 2 artırabileceği tahmin ediliyor.

Nijerya’daki Dangote mega rafinerisi, Orta Doğu’daki savaşın küresel petrol fiyatlarını yükseltmesinin ardından diğer Afrika ülkelerine yakıt ihracatına başladığını duyurdu.

Kenya Airways, Orta Doğu’daki duruma bağlı aksaklıkların küresel seyahat alışkanlıklarını yeniden şekillendirdiğini ve son haftalarda uçuş rezervasyonlarında keskin artış yaşandığını açıkladı.

Afrika Enerji Odası Başkanı Ayuk, “Afrika, bir kez daha kendi yaratmadığı bir krizin bedelini ödemek zorunda kalıyor. Sorun yalnızca ham petrol fiyatları değil rafine yakıtlar, gaz, nakliye, sigorta, gübre ve güvenilir tedarik imkânlarını kapsayan tüm zinciri etkiliyor.” ifadelerini kullandı.

Kıtada ithalat bağımlısı ülkelerin daha fazla baskı altında olduğuna dikkati çeken Ayuk, artan yakıt maliyetleri, yükselen ulaşım giderleri ve kırılgan bütçeler üzerindeki yükün krizin en somut sonuçları arasında yer aldığını vurguladı.

Ayuk, krizden en fazla etkilenen ülkelerin büyük net enerji ithalatçıları olduklarını belirterek, zayıf para birimine sahip, sübvansiyon yükü yüksek ve mali alanı sınırlı ekonomilerin daha kırılgan olduğunu vurguladı.

Mısır’ın ithal enerjiye yüksek bağımlılığı nedeniyle ciddi risk altında bulunduğuna işaret eden Ayuk, “Kenya ve diğer büyük yakıt ithalatçı pazarları da özellikle tedarik zincirlerinin kısıtlı olduğu ve tüketicilerin fiyat artışlarına duyarlı olduğu durumlarda bundan kolayca etkilenebilir. Daha genel bir bakış açısıyla, yerli rafineri faaliyetleri yerine ithal rafine ürünlere bağımlı olan her ülke, bu şoku hızla hissedecektir.” değerlendirmesinde bulundu.

– İthalat maliyetleri artıyor, avantaj sınırlı kalıyor

Ayuk, krizle birlikte ithalatçı ülkelerin yakıt ve gaz maliyetlerinin hızla arttığını söyledi.

İhracatçı ülkelerin yükselen ham petrol fiyatlarından fayda sağlayabildiklerini ancak birçok Afrika ülkesinin rafine ürünleri ithal etmeyi sürdürmesi nedeniyle bu avantajı tam olarak kullanamadığını anlatan Ayuk, bunun kıtanın yapısal sorunlarından olduğunu vurguladı.

Ayuk, Afrika’nın enerji üretmesine rağmen katma değerli ürünleri yüksek maliyetle ithal etmek zorunda kaldığına dikkati çekti.

Kısa vadede krizin en belirgin etkisinin günlük yaşam maliyetlerindeki artış olduğunu belirten Ayuk, “Yakıt fiyatlarındaki yükseliş, ulaşım, gıda, elektrik ve lojistik maliyetlerine doğrudan yansıyor. Bu da ev bütçeleri üzerinde baskı oluşturarak enflasyonu artırıyor.” ifadelerini kullandı.

Mevcut durumun Afrika için “uyarı” niteliği taşıdığını dile getiren Ayuk, kıtanın ithal rafine yakıtlara ve dış tedarik zincirlerine bağımlılığını azaltması gerektiğini, yerel üretim, rafineri kapasitesi ve enerji altyapısı yatırımlarının enerji güvenliği ve egemenliği açısından kritik önem taşıdığını vurguladı.

– Kriz, küresel enerji zincirini sarstı

Enerji Politikaları Uzmanı Kahraman da 28 Şubat’ta ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırısıyla başlayan sürecin küresel ölçekte ciddi enerji krizine yol açtığını söyledi.

Kahraman, İran’ın enerji ihracatında kritik rol oynayan Hark Adası’nın hedef alınması ve İran’ın Körfez’deki enerji sahalarına misillemede bulunmasının ardından Hürmüz Boğazı’ndan geçişlerin kısıtlanmasıyla krizin derinleştiğini ifade etti.

Petrol sahaları ve LNG terminallerinde oluşan hasar ile boğazdaki kesintilerin küresel enerji tedarikinde büyük aksamalara neden olduğunu belirten Kahraman, “Savaş öncesinde varili 73 dolar seviyesinde seyreden petrol fiyatları, kısa süreli 119 dolar seviyesine yükseldi.” dedi.

Kahraman, krizin yalnızca enerjiyle sınırlı kalmadığını, jet yakıtı ve tarımsal girdilerdeki tedarik zinciri nedeniyle ulaşım, tarım ve gıda sektörlerinde de risklerin arttığını vurguladı.

Enerji kaynaklarında dışa bağımlı Afrika ülkelerinin krizden en fazla etkilenenlerin arasında yer aldığına işaret eden Kahraman, şunları kaydetti:

“Afrika, küresel ham petrol üretiminin yaklaşık yüzde 8’ini, doğal gaz üretiminin ise yaklaşık yüzde 7’sini gerçekleştirmektedir. Buna rağmen kıtanın rafineri kapasitesi son 20 yılda gerilemiş, bu durum ülkelerin ithalata olan bağımlılığını artırmıştır. Uluslararası Enerji Ajansının verilerine göre Afrika, Orta Doğu’dan günlük yaklaşık 600 bin varil petrol tedarik etmektedir. Hürmüz Boğazı’ndaki kesintiler nedeniyle bu tedarik, ciddi biçimde sekteye uğramaktadır.”

Kahraman, stok yetersizliği sebebiyle kıta ülkelerinin ilerleyen dönemde zorlu bir süreçle karşı karşıya kalabileceklerine işaret etti.

– Bölgesel farklılıklar dikkati çekiyor

Batı Afrika’da Angola ve Nijerya gibi üretici ülkelerin arz fazlası verdiklerini belirten Kahraman, Doğu ve Güney Afrika’da ise dışa bağımlılık nedeniyle kırılganlığın daha fazla olduğunu söyledi.

Kahraman, Kenya’nın yakıt ihtiyacını büyük ölçüde ithalatla karşıladığını ve sevkiyat gecikmelerinin risk oluşturduğunu, Güney Afrika’nın ise azalan rafineri kapasitesi nedeniyle dışa bağımlılığının arttığını belirtti.

Afrika’da zaten sınırlı olan enerjiye erişimin krizle daha da zorlaştığına işaret eden Kahraman, Mısır’ın elektrik tüketimini azaltmak için çalışma saatlerinin düzenlenmesi, uzaktan çalışma ve aydınlatmanın azaltılması gibi önlemler aldığını söyledi.

Kahraman, Etiyopya’da yakıt kullanımının azaltılması çağrılarının yapıldığını, Kenya’da ise sınırlı yakıt dağıtımına ilişkin haberlerin gündeme geldiğini anlattı.

Küresel enerji arzındaki daralmanın zengin ülkelerin rekabet gücünü artırdığına ve Afrika’nın bu rekabette zorlanabileceğine işaret eden Kahraman, Avrupa’nın Afrika’nın enerji kaynaklarına ilgisinin artabileceğini, bunun kıta içi enerji ticaretini geliştirme fırsatı yaratabileceğini dile getirdi.

Kahraman, Afrika ülkelerinin hidrokarbon üretimini artırma ve yenilenebilir enerjiye yatırım yapma yönünde adımlarını hızlandırabileceklerini vurgulayarak, krizin enerji arz güvenliği açısından bir dönüm noktası olabileceğini sözlerine ekledi.